بی اعتنایی مقابله ای (لجبازی ) تعریف ، نشانه
شناسی ، سبب شناسی و درمان

تعریف
لجبازي يكي از رفتارهاي ناسازگارانه حاكي از
پافشاري برعقيده يا عمل خود ، سرپيچي از درخواست هايي كه حتي گاه انجام آن ممكن و
مورد علاقه كودك مي باشد است ورفتاري آموخته شده از محيط و اكتسابي است و نقش
عوامل ارثي در آن به اثبات نرسيده است
نشانه شناسي
نشانه هاي این اختلال عبارتند از :
* سرپيچي مداوم از دستورات ديگران و ناديده
گرفتن فرمانهاي نو و جديد
* حمله ها و رفتارهاي حاكي از كج خلقي مانند آسيب رساندن به خود از طريق
رفتارهايي مانند گريه كردن ، فرياد كشيدن ، گاز گرفتن ، ناسزا گفتن ، خود داري از
غذا خوردن ، كوبيدن مكرر پاها و سر بر زمين و.........
* آسيب رساندن به ديگران و شكستن وسايل و
ساير اعمال پرخاشگرانه
* منفي بافي و استفاده زياد از كلمات نه و
نمي خواهم
* بر خورداري از تحمل پايين و كم طاقتي در برابر ناكامي و شكست
* داشتن اعتماد به نفس پايين
* داشتن خلق افسرده
* بحث كردن و مجادله براي نشان دادن مخالفت
سبب شناسی
الف : عوامل درونزاد
* عوامل ژنتيكي و صدمات خفيف مغزي و صرع و اختلالات بیو شیمیایی
* بيماري و مصرف دارو ، خستگي ، گرسنگي ، تشنگي ، كم خوابي و يا ضعف جسماني
* فقدان كنترل دروني در كودك يا وجود اختلالاتي مانند ADHD (بيش فعالي
وكمبود توجه ) همچنين وجود اختلالات يادگيري
* طبيعت كودك در سن حدود دو تا چهارسالگي و دوران نوجواني به دليل تمايل به
كسب استقلال گاه او را وا مي دارد كه در مقابل هر نوع فشاري از جانب ديگران مقاومت
كند . در اين شرايط کودک با لجبازي اعلام
استقلال و موجوديت مي کند ولي در صورتي که شدت آن بيش از حد انتظار باشد، نشاندهنده
يک اختلال است همچنين لجبازي در ساير سنين و به غير از دو مقطع سني ياد شده در
صورتي که باعث به هم زدن روابط با والدين شود و يا تنش و استرس زيادي را ايجاد کند
به عنوان اختلال در نظر گرفته مي شود .
ب : عوامل برونزاد (محیطی )
* داشتن والدين بويژه مادر حساس و كمال طلب (perfectionist )
* دريافت نكردن توجه و محبت كافي از ديگران
* توجه ومحبت بيش از اندازه والدین و عوامل
تربیتی نسبت به كودك به دليل احساس گناه در رابطه
با كودك ، ترحم ، علاقه زياد ، بيماري ويا معلوليت كودك و...
* دریافت فرمان ، امر ونهي وبكن ونكن زياد بويژه با
استفاده از كلمات منفي و همراه باخشم و اهانت
* عدم واگذاری مسئوليت به كودك و وابستگي بيش ازحد او به ديگران
* مواجه شدن كودك با ناكامي ، شكستها و محروميت هاي پي در پي
* وادار كردن كودك به شتابزدگي و تعجیل در كارها
* واداشتن بيش از اندازه كودك به اعمال و كارهاي خلاف ميل او
* كنترل رفتارها و دخالت وپرسش بيش از اندازه
از كودك در مورد امور شخصي وعدم نظر خواهي از كودك در امور مربوط به وي
* برخوردارنبودن والدين از اقتدار كافي در تربيت
* اظهار ضعف وناتواني از سوي والدين در كنترل كودك به صورت عملي با گريه
كردن ويا به صورت كلامي با اظهار ناتواني يا شكايت از وی نزد دیگران
* وجود اختلاف نظرهاي شديد وعدم هماهنگي تربيتي والدين
* عدم عمل عوامل تربيتي ( والدین ، معلمان و.... ) به آنچه مي گويند
* حضور كودك تازه متولد شده در محيط خانواده
* وجود تبعيض بين فرزندان و انجام مقايسه هاي نابجا توسط عوامل تربيت
* وجود زمينه هاي حسادت در كودك و محيط تربيتي او
* استفاده از تنبيهات شديد بخصوص تنبيه بدني
* عدم رعايت شخصيت كودك و استفاده از توهين ، تحقير وتهديد وپيشگويي
رفتارهاي كودك همراه با برداشتهاي منفي از کودک و توانائیهای او
* يكنواختي و عدم وجود تنوع در برنامه روزمره زندگي
* يادگيري رفتار از طريق مشاهده ا لگوهاي نامناسب بويژه والدين به عنوان
مثال داشتن والدين لجباز و يا استفاده زياد والدين از كلمه " نه "
* وجود اختلافات خانوادگي ومجادله و مشاجره بين والدين
* بیان مشكلات رفتاري كودك نزد ديگران و در حضور وی
* تقويت لجبازي كودك از طريق تسليم شدن در برابر خواسته هاي او
* انتقام گرفتن به دليل عدم احساس امنيت و رضايت از عوامل تربيت
روشهاي پيشگيري و اصلاح لجبازي
ابتدا لازم است علت بروز رفتار را بررسي
كنيد و باتوجه به آن رفتار رااصلاح كنيد بنابراین به نکات کلیدی زیر توجه کنید :
1 - حتما کودک را در اولین فرصت جهت بررسی سلامت جسمانی نزد پزشک ببرید و مشكلات وبيماريهاي كودك را بررسي
و سعي كنيد آنهارا بر طرف نماييد .
* اگركودك مبتلا به بيماريهايي مانند صرع ، ضايعه خفيف مغزي يا بيش فعالي يا
ساير بيماريها است به پزشك يا روانپزشك مراجعه و در صورت تجويز دارو نسبت به مصرف
آن توسط كودك اقدام كنيد .
* نيازها ي غذايي کودک را به طور منظم و کامل متناسب با سن و نیاز جسمانی او
برآورده کنید ،
* به خواب کافی و به موقع کودک توجه لازم را
داشته باشید .
* به سن كودك توجه نماييد ودر سنين كسب
استقلال با او مدارا كنيد .
2 - به میزان کافی به
كودك خود محبت کنید
* یعنی اورا در آغوش گرفته نوازش کنید ، او را ببوسید و به او بگویید که
چقدر اورا دوست دارید و برایتان مهم و ارزشمند است .
* برایش وقت خاصی در نظر بگیرید او را روبروی خود بنشانید و به چشمان او نگاه
کنید و اجازه دهید با شما از هرآنچه می خواهد صحبت کند و شما شنونده خوبی باشید .
این کار را روزانه انجام دهید تا بتوانید با فرزندتان صميمي شويد زيرا صميميت و
علاقه نسبت به والدين وساير عوامل تربيت ميزان لجبازي
را به طور قابل ملاحظه ای كاهش مي دهد.
* برایش جش تولد بگیرید و از اینکه بدنیا آمده
و همراه شماست اظهار شادی و خوشبختی کنید .
3 - به اندازه كافي به كودك ورفتارهاي او توجه کنید یعنی به او بگویید که اورا
و رفتارهایش را بخوبی می بینید برای این منظور:
* لیستی از تمامی رفتارهای مثبت فرزندتان تهیه کنید و هرگاه یکی از این
رفتارها را در او میبینیدرفتار او را تایید کنید و او را به صورتهای مختلف تشویق کنید .شما
باید یاد بگیرید تمام رفتارهای فرزندتان را ببینید نه تنها رفتارهای ناماسب یا
آزار دهنده او را .
( به یاد داشته باشید بر هر نوع رفتاری
تاکید داشته باشید همان نوع رفتار را رشد خواهید داد. مانند دانه هایی که به
هردانه بیشتر آب دهید همان دانه بیشتر رشد خواهد کرد )بنابراین با او طوري رفتار كنيد كه احساس ارزشمند
بودن كند .
4 - حساسيت و وسواس خود را نسبت به رفتارها يا وظايف كودك كاهش
دهید و او را در حد معقول آزاد بگذاريد و زيادامر ونهي نكنيد وبا دادن استقلال عمل
به او بيش ازحد او را محدود نكنيد واجازه دهيد آرزوهاي مستقل داشته باشدبرای این
منظور :
* به خاطر داشته باشید کودکان بزرگسالانی در
قالب کوچکتر نیستند بلکه به همان میزان که از نظر جسمی کوچکتر بنظر می رسند از نظر
تجارب و دانش و آگاهی های لازم برای زندگی کردن نیز دارای اطلاعات و تجارب کمتری
هستند . بنابراین اجازه اشتباه کردن جزء لاینفک زندگی آنان و ضرورت رشد و تربیت
آنان است . لذا برای خطا کردن آنان احترام قائل شده و این حق طبیعی آنان را به
رسمیت بشناسید و برای غلبه بر آن به جای ناراحت شدن و عصبانیت به آنان کمک کرده و
آموزش دهید. و به خاطر داشته باشید خودتان نیز در دوران کودکی بسیار دچار خطا شده
اید .
* لیستی از رفتارهای آزار دهنده ( نامطلوب ) او تهیه کنید و از کنار
رفتارهایی که مشکل خاصی ایجاد نمی کنند و فقط شما نسبت به آن حساسیت دارید بگذرید
( این را باید تمرین کنید و باز هم تمرین کنید ) رفتارهای کودک که ناشی از بی
اطلاعی و نا کارآزمودگی اوست بدون خستگی و به دور از خشم و ناراحتی به او آموزش دهید
و بگذارید یاد بگیرد چه کند و یاد بگیرد که آرام و منطقی باشد (مانند شما ) .
* به اين نكته توجه داشته باشيد كه كودكان بزرگسالاني در اندازه كوچك نيستند و به دليل كمبود اطلاعات كافي وتجربه در
برخورد با محيط ممكن است مرتكب اشتباهاتي شوند لذا به جاي استفاده از روشهاي شديد
و تنبيه به آموزش رفتارهاي صحيح از طريق گفتگوي منطقي با كودك و بهره گيري از
روشهاي اصلاح رفتارمثبت اقدام كنيد .
* به خاطر داشته باشید از برخی خطاهای کودک بیاد چشم پوشی کرد . در برابر
برخی خطاها باید با خونسردی به او آموزش دهید وبرخی رفتارهایی را که ممکن است برای
خود وی یا دیگران خطر آفرین باشند منع نمود که معمولا تعداد این رفتارها در کودکان
فاقد اختلالات رفتاری خاص کم و اندک است پس خونسردی خود را حفظ کرده و تا حد امکان
حساسیتهای خود را کاهش دهید .
5 - فراموش نکنید که تعجیل آفت تربیت است .
* همان گونه که زمانی بر کودکتان سپری شده تا این رفتار را بیاموزد زمانی هم
لازم است تا رفتارش تغییر کند و رفتاری جدید را بیا موزد پس عجله نکنید و بدنبال
معجزه نباشید . هرچقدر صبورانه تر و متعهدانه تر پیش روید زمان رسیدن به مقصود را
کاهش خواهید داد .پس برای اصلاح رفتار وی عجله نکنید و از وادار كردن او به شتاب و تعجيل در كارها نیز اجتناب كنيد .
6 – احساس آرامش و امنیت را برای فرزندتان به ارمغان آورید
* در محيط خانواده آرامش را برقرار كرده
واختلافات خانوادگی را حل كنيد تامحيطي امن را براي او فراهم شود .
* با افراد ديگري كه در تربيت و رفتار با كودك دخيلند هماهنگ شده و روش هاي
تربيتي واحدي اتخاذ كنيد این امر در حل تعارضات و تناقضات درونی کودک موثر خواهد بود .
* ثبات عاطفي داشته باشيد ودر برخورد با رفتار واحد كودك در زمانهاي متفاوت
عكس العمل مشخص داشته باشيد .
* سعي كنيد رفتارتان مهربان وملايم باشد و
باتن صداي طبيعي با كودك صحبت كنيد
* ا نعطاف پذير باشيد مثلا وقتي كودك مي پرسد مي توانم اين برنامه تلوزيون
را تا آخر تماشا كنم بعد بيرون بروم منطقي باشيد و اگر فرصت داريد به درخواستش
جواب مثبت دهيد ، تابه اين ترتيب كودك ضمن دريافت حسن نيت شما رفته رفته با هنر گفتگو
و مذاكره به جاي لجبازي آشنا شود.
* او را با سايرين مقايسه نكرده و تبعيض قائل
نشويد .
*از تهدید ، تحقیر ، توهین و تنبیه شدید و
بخصوص تنبیهات بدنی جدا اجتناب کنید .
* در تربيت كودك صبر و حوصله نشان داده و در
برخورد با مشكلات جار و جنجال عصبانيت و پرخاشگري نشان ندهيد .
*از او با توجه به سن وي در امور مختلف و
مربوط به او نظر خواهي كرده و براي نظراتش احترام قائل شويد .
7 – فرصت انجام رفتارهای نامطلوب را از فرزندتان بگیرید
* ضرب المثلی است که
می گوید آدم بیکار جادوگر می شود شما هم در صورتی که برای زندگی و اوقات فرزندتان
برنامه ریزی مناسبی نداشته باشید این فرصت را برای او فراهم کرده اید تا به هر
کاری بپردازد وهر رفتاری را انجام دهد . پس بنا
بر گفته ی زیبایی که می گوید اگر شما به فرزندانتان کاری ندهید آنها کار دستتان می
دهند . برای زندگی خود و فرزندتان برنامه ریزی داشته باشد تا از بلا تکلیفی و بی
حوصلگی بدور باشد و فرصت لجبازی و فکر کردن به مقابله را کمتر پیدا کند و برای
اینکار ابتدا علائق و استعدادهای او را شناسایی کنید و بر اساس آن مسئوليتهاي متناسب باسن كودك كه مطمئن هستيد
در آن موفق مي شود به او واگذار كنيد
.
* ميزان وابستگي كودك را به خود كاهش دهيد و اورا سرگرم کنید اما بخاطر
داشته باشید که بطور مداوم با او همراه نباشید در بخشی از کارها ، بازیها و سرگرمی
ها با او همراه شوید اما گاهی اوقات اورا تنها بگذارید تا به تنهایی به فعالیت
بپردازد و شما فقط دورادور بر اونظارت کنید و رفتارهای مطلوب وی مانند مسئولیت
پذیری ، همکاری و استقلال او را تشویق کنید .
* او را از طريق شركت در بازيها و فعاليتهاي متنوع و سر گرم كننده مشغول
نماييد
8 – فرصت بازی و شادی را برای کودکتان فراهم کنید
* شادی یکی از نیازهای اساسی و مهم زندگی انسان بویژه کودکان است بنابراین
با او بگویید و بخندید اورا به گردش و تفریح ببرید
* گاه با او بازی کنید و موسیقی های کودکانه گوش کنید و هر آنچه موجب شادی
اوست را در نظر داشته باشید.
9 – سعی کنید پیش بینی کننده خوبی باشید .
* برای مدتی رفتار های فرزندتان را زیر نظر داشته باشید و شرایط قبل و بعد
از بروز رفتارهای مقابله ای اورا را دقیقا یادداشت کنید و سپس موارد زیر را در نظر
داشته باشید
* قبل از به راه انداختن قشقرق و لجبازي توسط كودك درصورتي كه خواسته او
منطقي است آن را برآورده سازيد.
* سعی کنید شرایطی که موجب مقابله و لجبازی او را فراهم می کند را تحت کنترل
درآورید .مثلا اگر رفتن به مکان خاص یا رفتار و گفتار خاصی رفتار مقابله ای اورا
تحریک میکند از آن اجتناب کنید .
* به رفتار او دقت کنید و سعی کنید از قبل روش مناسب برخورد با آن را پیش
بینی و تمرین کنید
* دقت کنید پس از بروز رفتار نامطلوب او چه می کرده اید در صورتی که
رفتارهای شما برایش تقویت کننده است از تکرار آن خود داری کنید به عنوان مثال
والدینی که در برابر کودک پس از مدتی گریه تسلیم می شوند نا خودآگاه به فرزندشان
می آموزند می تواند برای دست یافتن به خواسته هایش گریه کند .
* اگر کم حوصله هستید و در آخر تسلیم می شوید نگذارید کار به لجبازی و قشقرق
برسد .
10 – برای فرزندتان الگوی مناسبی باشید
* سعی کنید خودتان در برابر کودک لجبازی و مقابله نشان ندهید متین و منطقی
باشید و
از لجبازي و زور آزمايي با كودك پرهيز كنيد و او را به همكاري كردن تشويق كنيد .
11 – تکنیک داشته باشید :
* دستورات خود را واضح و روشن به او بگوييد .
* در كنار او بنشينيد و به چشمانش نگاه كرده نام او را بر زبان آوريد واورا
به انجام كار مورد نظر تشويق كنيد .
* براي همكاري به او فرصت دهيد .
* حدود پنج دقيقه صبر كنيد و در صورت عدم انجام خواسته در خواست خود را
مجددا تكرار كنيد .
* اگر پس از پنج دقيقه خواسته شما عملي نشد دلايل متناسب با شرايط برايش
بياوريد و لزوم انجام آن كار را توضيح دهيد.
* اگر باز هم گوش نكرد و مشغول انجام فعاليت خاصي مانند تماشاي تلوزيون بود
فعاليت او را قطع كرده يا و وسايل مربوط به آن را از دسترس او دور كنيد و دليل
انجام اين كار را برايش توضيح دهيد .
* در صورت اعتراض و شكايت كودك با او بحث و مجادله نكنيد .
* اگر لجبازي او قطع شد به او اجازه دهيد كه دوباره به فعاليت مورد علاقه اش
مشغول شود
* در صورت عدم پذيرش فرمانهاي جديد و به راه انداختن قشقرق از سوي كودك مي
توانيد او را به محل خلوت و دور از عوامل تقويت كننده مانند يك اتاق آرام و دور از
سايرين هدايت كرده وازاوبخواهيد روي صندلي نشسته و با در نظر گرفتن سن وي از
سه تا هشت دقيقه اجازه خروج از اتاق را به او ندهيد ودر صورتي كه كودك ناراحت يا
عصباني شد به او توجهي نكرده واگراز اتاق خارج شد اورا به اتاق بازگردانيد .
* در صورت انجام خواسته يا قبول آن پس از اتمام زمان مورد نظر كودك را تشويق
كنيد و اگر سرپيچي كودك ادامه دارد مجددا او را به اتاق فرستاده يا از فعاليت جاري
مورد علاقه اش محروم كنيد .
* اگر عمل فعلي شما اثر ندارد زيرك باشيد و راه ديگري پيدا كنيد و از خود
بپرسيد چه كار ديگري مي توانم بكنم تا او را به عكس العمل بهتري ترغيب كند .
*در صورت مشاهده رفتارهاي نشان دهنده لجبازي به آن توجه نكرده كودك را به مكاني آرام
هدايت كرده و يا در صورت لزوم محيط را ترك و خود را به انجام فعاليتهاي ديگر مشغول
نماييد .
*براي جلو گيري از لجبازي كودك به او رشوه
ندهيد و مطمئن شويد كه كودك از طريق لجبازي به خواسته هايش نمي رسد .
* لازم نيست همه درخواستهاي كودك را برآورده
كنيد و گاه لازم است به او نه بگوييد .
*به جاي استفاده از تنبيه و روشهاي خشن
تربيتي سعي كنيد از روشهاي مثبت وتشويقي استفاده كنيد .
*مثبت باشيد ، مثلا به جاي آنكه بگوييد چند
مرتبه به تو بگويم دندانهايت را مسواك بزن مي توانيد بگوييد دندانهاي قشنگت را
مسواك بزن تا همينطور قشنگ بماند .
*به او با جملات خاصي انگيزه داده وصحبتهاي
تشويق كننده داشته باشيد .
*به آنچه به كودك مي گوييد عمل كنيد واگر
تشويق يا محرميتي در نظر گرفته ايد انجام دهيد واگر قادر به اجراي گفته خود نيستيد
از بيان آن خودداري ورزيد .
*به رفتارهاي مطلوب و حرف شنوي كودك توجه
داشته باشيد و آنها را تشويق كنيد .
12 - در حضور جمع بخصوص نزد افراد مورد علاقه
كودك از مطرح كردن مشكلات رفتاری و شکایت از فرزندتان خودداری کنید .
زیرا بیان رفتارهای نامطلوب کودک نزد دیگران
علاوه بر تغییر نظر و بالطبع رفتار دیگران نسبت به کودک و همچنین تحریک حالت تخاصم
در وی نسبت به شما گاه می تواند در صورت نیاز کودک به توجه خود به عنوان تقویت
کننده رفتار و تشویق عمل نماید. به همین دلیل تنها درموقعيت مناسب و خلوت درباره رفتار كودك با او گفتگوي منطقي داشته
و او را راهنمايي كنيد.
13 - در مورد رفتارهای فرزندتان با افراد غیر
متخصص مشورت نکنید زیرا ممکن است یک راهنمایی اشتباه از سوی آنان مشکلات
فرزندتان را افزایش دهد .بنابراین در صورت عدم موفقیت در غلبه بر مشکلات و
نیاز به کمک با یک مشاور متخصص و مجرب در تماس باشید .
روزگارتان خوش و ایام به کام
امیدوارم مرا از نظرات ارزشمندتان بهره مند نمایید .
نویسنده : حمید آمالی